TÌNH YÊU LÀ MỘT THỰC ĐƠN, KHÔNG PHẢI NĂM KIỂU NGÔN NGỮ

 

Tình Yêu Là Một Thực Đơn, Không Phải Năm Lối Ngôn Ngữ

Những mối quan hệ bền vững cần đến sự đa dạng, sự thấu hiểu phản hồi và sự nuôi dưỡng, chứ không chỉ đơn thuần là sự thông thạo một ngôn ngữ tình yêu duy nhất.

Love Is a Menu, Not Five Languages - Lasting relationships need variety, responsiveness, and nourishment, not just fluency in a single love language.

Tác giả: Emily Impett 
Việt dịch: Quảng Cơ
Biên tập: Tuệ Uyển
Bài liên hệ: VALENTINE

Trong hơn ba thập kỷ qua, ý tưởng về các “ngôn ngữ tình yêu” đã mang đến cho các cặp đôi một lời hứa hẹn đơn giản: Nếu bạn có thể thấu hiểu “ngôn ngữ” của bạn đời và nói ngôn ngữ đó một cách lưu loát, những biểu hiện tình yêu của bạn cuối cùng sẽ chạm đến họ. Phép ẩn dụ này rất trực quan, dễ chịu và cực kỳ phổ biến. Hàng triệu người đã làm các bài trắc nghiệm, tự gắn nhãn cho bản thân và nỗ lực hết mình để tình yêu của họ được đón nhận.

Thế nhưng, nhiều cặp đôi nhận ra rằng ngay cả sau khi đã học được ngôn ngữ tình yêu giả định của nhau, họ vẫn cảm thấy có điều gì đó không ổn. Nghiên cứu cho thấy họ có thể đang “nói” đúng ngôn ngữ nhưng lại không cảm nhận được tình yêu sâu sắc hoặc sự hài lòng. Hoặc họ có thể cảm thấy được yêu thương trong khoảnh khắc này nhưng lại bị bỏ rơi ở khoảnh khắc khác, bất chấp việc đối phương không hề thay đổi ý định. Những nỗi thất vọng này đặt ra một câu hỏi quan trọng: Điều gì sẽ xảy ra nếu vấn đề không phải là chúng ta đang nói sai ngôn ngữ, mà là chúng ta đang sử dụng sai hoàn toàn phép ẩn dụ?

Điều gì sẽ xảy ra nếu tình yêu hoàn toàn không phải là một ngôn ngữ để chúng ta thấu hiểu một cách tốt nhất? Một góc nhìn thay thế — vốn dựa trên nhiều thập kỷ của khoa học về mối quan hệ — gợi ý rằng tình yêu nên được hiểu như một thực đơn, mang đến cho các cặp đôi nhiều cách thức khác nhau để thể hiện sự quan tâm, thay vì chỉ là một phương thức duy nhất cần phải thành thạo. Những mối quan hệ lành mạnh, giống như những cơ thể khỏe mạnh, không thể phát triển tốt chỉ dựa vào một thành phần duy nhất. Chúng đòi hỏi một loạt các chất dinh dưỡng thiết yếu, được cung cấp một cách linh hoạt và điều chỉnh theo thời gian.

Sự thay đổi tư duy này — từ ngôn ngữ sang thực đơn — không hề phủ nhận trải nghiệm của mọi người khi cảm thấy đặc biệt xúc động trước những hành động yêu thương cụ thể. Thay vào đó, nó định khung lại những trải nghiệm đó theo một cách chính xác hơn, bao quát hơn và cuối cùng là hữu ích hơn trong việc duy trì sự kết nối lâu dài.

Góc nhìn "thực đơn tình yêu" này nhấn mạnh vào sự linh hoạt thay vì sự cứng nhắc của các nhãn dán cố định.

Nhưng chính những điểm mạnh này lại là nơi mà phép ẩn dụ đó bị sụp đổ. Việc định khung tình yêu như một ngôn ngữ đã khuyến khích một lối logic mang tính thu hẹp: đó là ý tưởng cho rằng có một cách "đúng đắn" duy nhất để thể hiện sự quan tâm đến bạn đời, và những nỗ lực đầu tư vào nơi khác có thể sẽ không được ghi nhận. Nó gợi ý về sự bất biến, coi các sở thích như những đặc điểm cố định thay vì những nhu cầu luôn thay đổi. Và nó khuyến khích sự rập khuôn (matching): quan niệm cho rằng thành công phụ thuộc vào việc điều chỉnh sự quan tâm của bạn sao cho khớp với "ngôn ngữ" của bạn đời, chứ không phải là việc phản hồi một cách linh hoạt trước những gì họ thật sự cần trong từng khoảnh khắc cụ thể.

A- Những Điều Nghiên Cứu Tiết Lộ Về Cảm Giác Được Yêu Thương

Khoa học về mối quan hệ phác thảo nên một bức tranh hoàn toàn khác. Khi các nhà nghiên cứu tìm hiểu về cách con người thực sự trải nghiệm tình yêu trong các mối quan hệ của họ, ba mô hình nhất quán sau đây sẽ lộ diện.

1- Hầu hết mọi người đều trân trọng nhiều hình thức yêu thương khác nhau, chứ không chỉ một. Khi chúng tôi yêu cầu mọi người đánh giá mức độ ý nghĩa của các biểu hiện tình yêu khác nhau — chẳng hạn như sự trìu mến, sự hỗ trợ, thời gian bên nhau, sự khích lệ hoặc sự giúp đỡ khi gặp căng thẳng — họ có xu hướng đánh giá cao tất cả những điều đó. Rất ít người chỉ trân trọng duy nhất một kiểu hành vi yêu thương một cách nhất quán trong khi coi những kiểu khác là không quan trọng. Trên thực tế, khi mọi người bị buộc phải chọn một phong cách yêu thương "chính" duy nhất, lựa chọn của họ thường không khớp với cách họ phản hồi khi từng hình thức được đo lường một cách độc lập. Điều này gợi ý rằng các sở thích trong tình yêu không phải là một trò chơi có tổng bằng không (zero-sum). Chúng ta không ngừng cần sự hỗ trợ về mặt cảm xúc chỉ vì chúng ta thích sự âu yếm thể xác, cũng giống như chúng ta không ngừng cần protein [1] chỉ vì chúng ta thích carbohydrate vậy.

[1] Protein (hay còn gọi là chất đạm) là một trong ba nhóm chất dinh dưỡng vĩ mô thiết yếu đối với sự sống của con người, bên cạnh carbohydrate (chất đường bột) và lipid (chất béo).

2- Cảm giác được yêu thương phụ thuộc vào sự thấu hiểu phản hồi nhiều hơn là sự trùng khớp. Yếu tố dự báo mức độ hài lòng trong một mối quan hệ không phải là việc bạn đời của bạn có thể hiện tình yêu theo một cách cụ thể mà bạn ưa thích hay không, mà là liệu họ có thấu hiểu và phản hồi (responsive) trước các nhu cầu của bạn, có thật sự chú tâm vào việc tương tác và sẵn lòng bày tỏ sự quan tâm trong mọi hoàn cảnh hay không. Tình yêu không phai nhạt khi các cặp đôi không thể hiện sự quan tâm, mà nó lụi tàn khi họ không nhận ra đối phương đang cần sự quan tâm nào. Một người bạn đời mang hoa về nhà vào mỗi thứ Sáu có thể đang “nói” một ngôn ngữ tình yêu, nhưng nếu họ không nhận ra những lúc người bạn đời của mình đang bị quá tải, đang đau buồn hoặc đang âm thầm xa cách, thì cử chỉ đó có thể bắt đầu mang lại cảm giác sáo rỗng. Các cuộc phỏng vấn gần đây cho thấy những hành động nỗ lực nhỏ bé nhưng nhất quán — chẳng hạn như ghi nhớ những sở thích của bạn đời hoặc làm một điều gì đó ý nghĩa mà không cần được nhắc nhở — đều được trải nghiệm như một sự khẳng định tình cảm sâu sắc, ngay cả khi chúng không gắn liền với ngôn ngữ tình yêu "ưa thích" của người kia.

3- Tình yêu mở ra theo từng tình huống, chứ không phải các nét tính cách. Những điều mang lại cảm giác được yêu thương trong một mối quan hệ thường dịch chuyển khi cuộc sống tiếp diễn. Một cặp đôi ở độ tuổi 20 có thể cảm thấy được yêu thương nhất thông qua những chuyến phiêu lưu cùng nhau và khoảng thời gian chất lượng bên nhau; trong khi chính họ nhiều năm sau đó — khi phải đối mặt với công việc áp lực, trách nhiệm chăm sóc gia đình hoặc các thách thức về sức khỏe — lại có thể trân trọng sự giúp đỡ thiết thực hoặc sự an ủi về mặt cảm xúc. Sau một trận bạo bệnh, một sự mất mát, hoặc một khoảng thời gian phải xa cách về mặt địa lý, những biểu hiện tình yêu từng được coi là đủ đầy có thể sẽ không còn đáp ứng được nhu cầu của đối phương nữa.

Theo cách này, các nhu cầu trong mối quan hệ không phải là các nét tính cách cố định mà là những phản ứng sống động trước các hoàn cảnh trong cuộc sống của con người. Bất kỳ khuôn mẫu nào xem sở thích tình yêu là các đặc tính tĩnh hay cố định đều có nguy cơ làm phẳng đi sự phức tạp này.

B- Một Phép ẩn Dụ Tốt Hơn: Tình Yêu Là Một Thực Đơn

Một phép ẩn dụ chính xác hơn sẽ trông như thế nào? Hãy tưởng tượng tình yêu không phải là một ngôn ngữ mà bạn phải học cách nói và giải mã, mà là một thực đơn mà bạn quay trở lại xem xét hết lần này đến lần khác. Trong cách định khung này, các biểu hiện tình yêu khác nhau giống như các chất dinh dưỡng khác nhau. Một số chất dinh dưỡng có thể quan trọng hơn vào những thời điểm nhất định. Việc phụ thuộc quá nhiều vào một món "ưa thích" duy nhất có thể khiến các nhu cầu khác không được đáp ứng. Sự khỏe mạnh đến từ sự cân bằng, chứ không phải từ việc nói một ngôn ngữ duy nhất với sự lưu loát hoàn hảo.

Bạn có thể yêu thích món tráng miệng, nhưng bạn không thể phát triển khỏe mạnh nếu chỉ ăn mỗi món tráng miệng. Bạn có thể ưa thích protein, nhưng bạn vẫn cần có chất xơ và vitamin. Tương tự như vậy, bạn có thể đặc biệt trân trọng những lời khẳng định bằng lời nói, nhưng nếu thiếu đi lòng tin, sự chăm sóc trong những thời khắc gian nan, niềm vui chung hay trách nhiệm giải trình, thì chỉ riêng lời khẳng định sẽ không thể duy trì sự thân mật. Phép ẩn dụ này xóa bỏ áp lực phải “làm đúng một cách tuyệt đối.”

Thay vì hỏi: "Mình có đang nói đúng ngôn ngữ của bạn đời không?", các cặp đôi có thể đặt ra những câu hỏi mang tính kiến tạo hơn: "Mối quan hệ của chúng ta đang cần thêm điều gì vào lúc này? Những hình thức quan tâm nào mà chúng ta đang bỏ bê? Làm thế nào để chúng ta có thể mở rộng — chứ không phải thu hẹp — những cách thức mà chúng ta hiện diện và hỗ trợ lẫn nhau?"

C- Mở Rộng Thực Đơn: Chúng Ta Thể Hiện Tình Yêu Theo Nhiều Cách Hơn Là Chỉ Có Năm [Ngôn Ngữ Tình Yêu]

Khi chúng tôi yêu cầu mọi người tự mô tả bằng từ ngữ của chính họ về cách họ trao đi và nhận lại tình yêu — một thực đơn mở rộng đã lộ diện. Bên cạnh những biểu hiện quen thuộc như sự trìu mến, những món quà hay khoảng thời gian bên nhau, mọi người còn mô tả tình yêu là sự hiện diện sẻ chia về mặt cảm xúc khi cuộc sống gặp khó khăn, sự khích lệ đối với các mục tiêu cá nhân của bạn đời, và việc dám chịu trách nhiệm khi mọi thứ đi sai hướng. Họ cũng mô tả những trải nghiệm về sự vui vẻ, niềm vui chung và các hình thức chăm sóc thiết thực giúp nâng đỡ hạnh phúc thường nhật. Điều quan trọng không kém là nhiều người mô tả họ cảm thấy được yêu thương khi được chào đón vào vòng tròn bạn bè, gia đình và cộng đồng của bạn đời.

Những hình thức yêu thương này thường có ý nghĩa sâu sắc — đôi khi còn hơn cả những danh mục kinh điển — nhưng chúng lại hiếm khi được nhấn mạnh trong các khuôn mẫu phổ biến. Thế nhưng, chúng lại chính xác là những hành vi giúp duy trì lòng tin, khả năng phục hồi và sự hài lòng trong các mối quan hệ thân mật.

D- Tại Sao Thực Đơn Lại Mang Tính Bao Hàm Rộng Rãi Hơn Ngôn Ngữ

Một thế mạnh khác của phép ẩn dụ thực đơn là nó mang tính bao hàm rộng rãi hơn về mặt văn hóa và các mối quan hệ (inclusive). Khuôn mẫu về các ngôn ngữ tình yêu vốn ra đời từ một bối cảnh tương đối hạn hẹp và phản ánh những giả định cụ thể về các mối quan hệ — thường ưu tiên tính độc tôn trong tình cảm lãng mạn, các vai trò giới truyền thống và các hình thức thể hiện trực tiếp.

Nhưng đời sống tình cảm của con người lại đa dạng hơn thế rất nhiều. Đối với một số cặp đôi, tình yêu có nghĩa là cổ vũ nhau từ hai con đường song song; với những người khác, đó lại là việc phân chia trách nhiệm và cùng nhau gánh vác gánh nặng cuộc sống. Những người bạn đời thuộc nhóm đa dạng thần kinh (neurodivergent) có thể nhận thấy rằng việc đụng chạm, trò chuyện hay dành thời gian bên nhau đòi hỏi những hình thức điều phối và chăm sóc khác biệt. Và khi bệnh tật, khuyết tật hoặc trách nhiệm chăm sóc xuất hiện, tình yêu thường dịch chuyển từ những cử chỉ lớn lao sang sự đáng tin cậy, tính linh hoạt và sự hiện diện bên nhau.

Một thực đơn cho phép sự đa dạng này tồn tại. Nó không đòi hỏi phải xác định một hình thức chăm sóc chính duy nhất, cũng không xem các biểu hiện khác là thứ yếu hay tùy chọn.

E- Khi Các Ngôn Ngữ Tình Yêu Trở Nên Hạn Chế

Mặc dù ý tưởng về các ngôn ngữ tình yêu ban đầu được đưa ra nhằm thúc đẩy sự thấu hiểu, nhưng đôi khi nó có thể phản tác dụng theo những cách rất tinh vi. Một số cặp đôi có thể sử dụng các nhãn dán ngôn ngữ tình yêu để né tránh sự thấu hiểu phản hồi: câu nói “Đó không phải là ngôn ngữ tình yêu của tôi” trở thành lý do để từ chối nỗ lực, thích nghi hoặc trưởng thành. Những người khác lại có thể trở nên quá tập trung vào sự trùng khớp, lo lắng rằng sự không tương thích về ngôn ngữ tình yêu là dấu hiệu của những vấn đề sâu sắc hơn trong mối quan hệ, bất chấp việc không có bằng chứng nào cho thấy bản thân sự trùng khớp dự báo sự thành công của một mối quan hệ. Và một số người có thể bắt đầu đánh giá thấp sự quan tâm không phù hợp với nhãn dán của họ, vô tình bỏ qua những hành động ý nghĩa chỉ vì chúng không được thể hiện dưới hình thức "đúng chuẩn".

Phép ẩn dụ thực đơn đã phá vỡ những cái bẫy này một cách nhẹ nhàng bằng cách nhấn mạnh rằng tình yêu không phải là sự chuyên môn hóa, mà là sự thấu hiểu và phản hồi linh hoạt trên mọi phương diện. Điều quan trọng không phải là sự quan tâm đó có khớp với một danh mục nào đó hay không, mà là liệu nó có đáp ứng được một nhu cầu thực tế hay không.

F- Thực Hành Tình Yêu Như Một Chế Độ Dinh Dưỡng Cân Bằng

Điều này sẽ trông như thế nào trong cuộc sống thường nhật?

Trong thực tế, thay vì hỏi câu: “Ngôn ngữ tình yêu của anh/em là gì?”, các cặp đôi có thể đặt ra những câu hỏi mở và mang tính khơi gợi hơn: "Khi nào anh/em cảm thấy được em/anh hỗ trợ nhiều nhất? Dạo gần đây anh/em cảm thấy đang thiếu vắng điều gì? Những hình thức quan tâm nào là khó nhất để chúng ta trao đi hoặc nhận lại?". Những câu hỏi này mở đường cho những sắc thái cảm xúc và sự thay đổi, giúp chuyển dịch sự tập trung từ các nhãn dán cố định sang những trải nghiệm sống thực tế.

Thực hành tình yêu như một chế độ dinh dưỡng cân bằng cũng đồng nghĩa với việc xây dựng một biên độ quan tâm đa dạng hơn là cố gắng theo đuổi sự hoàn hảo. Không ai có thể xuất sắc ở mọi hình thức chăm sóc, và mục tiêu hướng tới không phải là sự thuần thục, mà là sự sẵn lòng trao đi những kiểu yêu thương khác nhau theo thời gian. Trong nghiên cứu của chúng tôi, những người tự nhận định bản thân một cách mạnh mẽ với một "ngôn ngữ tình yêu ưa thích" duy nhất thường có xu hướng cảm thấy ít hài lòng hơn với mối quan hệ của mình, đồng thời ít chắc chắn hơn về sự quan tâm của bạn đời. Điều này gợi ý rằng các sở thích cứng nhắc có thể là phản chiếu của những nhu cầu chưa được đáp ứng hoặc của sự kém linh hoạt.

Các sở thích cá nhân vẫn luôn có giá trị riêng. Chúng có thể cung cấp những thông tin hữu ích về việc hình thức chăm sóc và tình cảm nào sẽ dễ dàng chạm đến đối phương mạnh mẽ nhất. Thế nhưng, chúng hoạt động hiệu quả nhất khi được coi là những chỉ dẫn chứ không phải là các quy tắc khuôn mẫu — giúp các cặp đôi quyết định nên đầu tư nỗ lực vào đâu mà không làm lu mờ đi những hình thức nuôi dưỡng khác mà một mối quan hệ luôn cần có.

G- Tình Yêu Là Sự Quan Tâm Liên Tục

Có lẽ ý nghĩa quan trọng nhất của phép ẩn dụ thực đơn chính là điều này: Tình yêu không phải là một bài toán dịch thuật một lần để giải quyết, mà là một sự thực hành quan tâm liên tục. Các mối quan hệ phát triển mạnh mẽ không phải vì hai người hoàn toàn trùng khớp với nhau, mà vì họ luôn duy trì sự chú ý, linh hoạt và thấu hiểu phản hồi khi các nhu cầu tiến triển theo thời gian. Chúng sẽ thăng hoa khi tình yêu được đối xử không phải như một phong cách cố định, mà như một hệ thống sống — một hệ thống luôn đòi hỏi sự nuôi dưỡng, điều chỉnh và đổi mới.

Khi chúng ta ngừng tự hỏi liệu mình có đang nói đúng ngôn ngữ hay không và bắt đầu hỏi liệu mình có đang mang lại một biên độ chăm sóc giàu dinh dưỡng hay không, chúng ta sẽ mở ra cánh cửa dẫn đến sự kết nối sâu sắc hơn. Hóa ra, tình yêu không nằm ở sự lưu loát. Đó là việc lựa chọn những gì mối quan hệ cần từ thực đơn.

https://greatergood.berkeley.edu/article/item/love_is_a_menu_not_five_languages

  TÂM BỒ ĐỀ

Sinh Học Chuẩn Bị Cho Chúng Ta Đón Nhận Tình Yêu Và Sự Gắn Kết Như Thế Nào

Não bộ và cơ thể chúng ta được phú cho khả năng thấu cảm, hợp tác, bao dung và kết nối.

How Biology Prepares Us for Love and Connection

Tác giả: Summer Allen 
Việt dịch: Quảng Cơ
Biên tập: Tuệ Uyển
Bài liên hệ: VALENTINE

***

Con người là những sinh vật mang tính xã hội với xu hướng tự nhiên là kết nối và xây dựng các mối quan hệ với người khác. Mối quan hệ giữa chúng ta có thể là nguồn cội của niềm vui, sự hài lòng, bình yên, hạnh phúc, nhưng cũng có thể dẫn đến sự ám ảnh, tình yêu, nỗi đau và sự u buồn. Chúng định hình nhịp điệu sống mỗi ngày, công việc chúng ta làm, cách chúng ta tự nhìn nhận về bản thân—và chúng mang lại ý nghĩa cho cuộc sống của chúng ta.

Thế nhưng, bản tính xã hội này không đơn thuần là sản phẩm của cách chúng ta được nuôi dạy hay nền văn hóa mà chúng ta đang sống. Bản tính ấy thực chất được thể hiện rõ nét ngay trong cấu trúc, chức năng của não bộ cũng như cơ chế vận hành sâu bên trong cơ thể con người — những yếu tố vốn đã tiến hóa để nâng đỡ và hỗ trợ cho đời sống xã hội phức tạp của chúng ta.

Nhà khoa học thần kinh Matthew Lieberman đã viết trong cuốn sách Social: Why Our Brains Are Wired to Connect (Tính xã hội: Tại sao não bộ của chúng ta được lập trình để kết nối) rằng: “Nếu có thể coi tiến hóa là quá trình thiết kế nên bộ não hiện đại, thì đây chính là mục đích mà não bộ chúng ta được tạo ra: để hướng tới và tương tác với người khác.”

Mỗi chúng ta đều được trang bị những cơ chế sinh học làm nền tảng cho khả năng thấu cảm, hợp tác, sẻ chia và yêu thương. Những mạch thần kinh này nâng đỡ mọi mối quan hệ của chúng ta, bắt đầu ngay từ khi ta chào đời — và thậm chí có thể là từ trước đó.

1- Được Lập Trình Để Thấu Cảm

Bất kỳ ai từng nhăn mặt khi nhìn thấy một đứa trẻ bị trầy xước đầu gối hoặc chứng kiến nỗi đau buồn tột cùng của một người thân yêu đều hiểu rằng sự thấu cảm có thể mang lại cảm giác chân thật và rõ ràng đến mức nào. Khả năng thấu cảm — khả năng đồng điệu với nỗi đau và cảm xúc của người khác — chính là động lực quan trọng định hình cách chúng ta gắn kết với mọi người xung quanh.

Trên thực tế, một nghiên cứu của nhà khoa học thần kinh Tor Wager và các đồng nghiệp đã phát hiện ra rằng chúng ta sở hữu một mạch não chuyên biệt dành riêng cho việc chăm sóc thấu cảm. Đây là những cảm xúc tích cực, tạo động lực thôi thúc chúng ta giúp đỡ người khác nhằm xoa dịu nỗi đau của họ. Mạch thần kinh này bao gồm vùng não nucleus accumbens (vùng nhân kề) và medial orbitofrontal cortex (vỏ não trước trán ổ mắt trong) — đây vốn là những vùng não liên quan đến các hoạt động mang lại cảm giác phần thưởng và hưng phấn như ăn uống và tình dục.

Bằng cách thúc đẩy khả năng cảm nhận sự ấm áp và lòng quan tâm trước nỗi đau của người khác, việc kích hoạt mạch thần kinh này sẽ khuyến khích các hành vi vị tha và lòng trắc ẩn.

2- Được Lập Trình Để Hợp Tác Và Hào Phóng

Thật vậy, não bộ của chúng ta được thiết kế sẵn để khuyến khích chúng ta cư xử mang tính xã hội — ngay cả với những người xa lạ.

Điều này được minh chứng rõ nét trong một nghiên cứu của nhà nhân học James Rilling và các đồng nghiệp. Họ đã sử dụng phương pháp chụp cộng hưởng từ chức năng (fMRI) để quét não của 36 người phụ nữ khi những người này tham gia một trò chơi dựa trên lý thuyết "thế tiến thoái lưỡng nan của người tù" (prisoner's dilemma) với một người phụ nữ khác. Trong trò chơi này, một người chơi nếu hành xử ích kỷ có thể thắng được 60 đô-la và đối tác của họ sẽ không được gì. Nếu cả hai người cùng hợp tác, mỗi người sẽ nhận được 40 đô-la.

Mặc dù những người tham gia có thể kiếm được nhiều tiền hơn nếu đưa ra các lựa chọn ích kỷ, nhưng việc cùng nhau hợp tác lại là kết quả phổ biến nhất. Khi các cặp đôi có những tương tác hợp tác từ cả hai phía, các vùng não liên quan đến việc xử lý phần thưởng sẽ được kích hoạt. Các nhà nghiên cứu cho rằng mô hình kích hoạt não bộ này "tham gia vào việc duy trì các mối quan hệ xã hội mang tính hợp tác, có lẽ bằng cách gắn nhãn các tương tác xã hội hợp tác là một phần thưởng, và/hoặc bằng cách ức chế sự bốc đồng ích kỷ muốn nhận lấy mà không đáp lại một hành động vị tha."

Theo một nghiên cứu khác, hệ thống phần thưởng cũng được kích hoạt khi mọi người quyên góp từ thiện ẩn danh. Điều này cho thấy não bộ con người được lập trình để có thể mở rộng lòng vị tha vượt ra ngoài những người chúng ta quen biết, hướng tới một cảm giác quan tâm trừu tượng hơn đối với một nhóm người xa lạ hoặc một lý tưởng đạo đức — và cảm thấy hạnh phúc khi làm điều đó.

3- Được Lập Trình Để Yêu Thương

Các mối quan hệ là chìa khóa mang lại sức khỏe và hạnh phúc cho chúng ta, đồng thời có thể là yếu tố thiết yếu cho sự sinh tồn của tổ tiên chúng ta. Do đó, việc não bộ được trang bị kỹ lưỡng để bắt đầu hình thành các mối liên kết với người khác ngay từ khi chúng ta vừa chào đời là điều hoàn toàn hợp lý.

Trên thực tế, "thuyết chu kỳ làm dịu" (calming cycle theory) của nhà nghiên cứu Martha Welch đưa ra giả thuyết rằng mối quan hệ sớm nhất — giữa người mẹ và trẻ sơ sinh — thực chất đã bắt đầu từ trước khi sinh thông qua quá trình đồng điều hòa (co-conditioning) hệ thần kinh tự chủ của cả mẹ và bé.

Theo lý thuyết này, thông qua những thay đổi linh hoạt trong việc giải phóng kích thích tố [hormone] và nhịp tim, người mẹ và thai nhi có thể tác động lẫn nhau về mặt sinh lý ngay từ khi em bé còn ở trong bụng mẹ. Sau khi em bé chào đời, các thông tin cảm giác từ người mẹ như mùi hương, sự đụng chạm, giọng nói hoặc ánh mắt có thể khởi phát phản ứng tự chủ này, giúp làm dịu cả mẹ lẫn con. Điều này rất quan trọng vì trẻ sơ sinh không thể tự điều chỉnh cảm xúc của mình và phải dựa vào mẹ cũng như những người chăm sóc khác để vượt qua các giai đoạn căng thẳng, bất ổn. Việc sớm hình thành sự đồng điều hòa tự chủ giữa mẹ và bé có thể giúp đặt nền móng cho khả năng của người mẹ trong việc xoa dịu và làm dịu đứa trẻ sau những khoảng thời gian phải xa cách.

Các nghiên cứu trên chuột, động vật linh trưởng và các loài động vật có vú khác cũng đã xác định được các mạch vỏ não tham gia vào việc hình thành và duy trì mối liên kết giữa cha mẹ và con cái. Ví dụ, hoạt động tại một vùng não được gọi là vỏ não trước trán ổ mắt (OFC) dường như có liên quan chặt chẽ đến tình mẫu tử. Hoạt động của vùng OFC này tăng lên ở những người mẹ khi nhìn ngắm đứa con ruột của mình, cũng như ở các trẻ sơ sinh khi xem những đoạn phim quay cảnh mẹ mình đang mỉm cười.

Một vài cơ chế sinh học tương tự vốn làm nền tảng cho mối liên kết giữa cha mẹ và con cái cũng đóng vai trò quan trọng trong các mối quan hệ khác của chúng ta. Chẳng hạn, hệ thống phần thưởng của não bộ cũng được kích hoạt theo cách tương tự bởi cả “tình mẫu tử” lẫn “tình yêu đôi lứa”. Một nghiên cứu của Andreas Bartels và Semir Zeki đã sử dụng phương pháp chụp fMRI để đo lường hoạt động não bộ ở các bà mẹ khi họ nhìn ảnh của con ruột mình, ảnh một đứa trẻ khác mà họ quen, ảnh người bạn thân nhất và ảnh những người trưởng thành quen biết khác. Kết quả cho thấy việc nhìn ảnh con ruột hoặc bạn thân đã kích hoạt các vùng chồng lấn lên nhau trong hệ thống phần thưởng của người mẹ (cùng với một số vùng não chuyên biệt khác). Hành động này cũng làm giảm hoạt động ở các vùng não liên quan đến việc phán xét xã hội và các cảm xúc tiêu cực, so với khi họ nhìn ảnh của những người chỉ đơn thuần là quen biết.

Các nhà nghiên cứu kết luận rằng: “Sự gắn kết ở con người sử dụng một cơ chế 'đẩy - kéo'. Cơ chế này xóa bỏ khoảng cách xã hội bằng cách vô hiệu hóa các mạng lưới thần kinh dùng để đánh giá xã hội mang tính chỉ trích và các cảm xúc tiêu cực, đồng thời gắn kết các cá nhân lại với nhau thông qua sự tham gia của mạch phần thưởng. Điều này giải thích cho sức mạnh của tình yêu trong việc tạo động lực và mang lại cảm giác phấn chấn.”

Các vùng thuộc hệ thống phần thưởng được kích hoạt bởi tình yêu cũng chứa các thụ thể dành cho “oxytocin” — một loại kích thích tố tự nhiên đóng vai trò quan trọng trong sự gắn kết. Nghiên cứu cho thấy việc giải phóng kích thích tố [hormone] này giúp giảm căng thẳng và lo âu, tăng cảm giác hạnh phúc và lòng tin, đồng thời có thể là cơ chế sinh học làm nền tảng cho sự gắn kết giữa cha mẹ và con cái, giữa những người bạn, và giữa các cặp đôi yêu nhau, ngay cả những người lạ.

4- Được Lập Trình Để Tiếp Xúc Va Chạm

Đôi khi các hoạt động mang tính đồng bộ — chẳng hạn như nhảy múa — có thể bao gồm cả sự tiếp xúc đụng chạm. Dù là một nụ hôn, một cái ôm hay một cái vỗ vai, sự tiếp xúc đụng chạm đều có thể truyền tải sự an ủi, cảm xúc và tình cảm đến những người chúng ta quan tâm. Nghiên cứu trong hai thập kỷ qua đã phát hiện ra rằng có một con đường đặc biệt trong hệ thần kinh của chúng ta vốn đặc biệt nhạy cảm với những hình thức "tiếp xúc xã hội" này.

Cụ thể, làn da của chúng ta chứa một loại thụ thể xúc giác đặc biệt phản hồi trước những đụng chạm dễ chịu, chẳng hạn như một cái vuốt nhẹ trên cánh tay với tốc độ vừa phải. Những "sợi thần kinh hướng tâm C-xúc giác" (C-tactile afferents - còn gọi là sợi CT) này truyền tín hiệu đến một phần của não bộ được gọi là vỏ não thùy đảo (insular cortex), nơi tham gia vào quá trình xử lý thông tin về cảm xúc và các trải nghiệm giữa người với người. Các nhà nghiên cứu đưa ra giả thuyết rằng con đường tiếp xúc xã hội này truyền tải những thông tin quan trọng đến não bộ để giúp thúc đẩy quá trình gắn kết [facilitate bonding[1]].

Đáng chú ý, một nghiên cứu đã phát hiện ra rằng vỏ não thùy đảo cũng có thể được kích hoạt chỉ bằng việc quan sát người khác được vuốt ve cánh tay một cách dễ chịu. Điều này có thể đại diện cho một hình thức “thấu cảm thần kinh”, giúp chúng ta hiểu được bản chất của các mối quan hệ giữa những người xung quanh, từ đó cho phép chúng ta hòa nhập tốt hơn vào các hội nhóm.

5- Được Lập Trình Để Kết Nối Xã Hội

Các nghiên cứu được đề cập từ đầu đến giờ, cùng với một khối lượng lớn các công trình nghiên cứu khác, đã hỗ trợ cho thuyết nền tảng xã hội (Social Baseline Theory - SBT) của hai nhà tâm lý học James Coan và David Sbarra. Học thuyết này cho rằng não bộ con người vận hành dựa trên giả định rằng các tương tác của chúng ta với người khác là một nguồn lực thiết yếu giúp chúng ta giữ an toàn và đạt được các mục tiêu của mình.

Coan và Sbarra đã viết: “Ở dạng đơn giản nhất, thuyết SBT gợi ý rằng việc ở gần các nguồn lực xã hội sẽ làm giảm bớt chi phí để leo lên những ngọn đồi — cả theo nghĩa đen lẫn nghĩa bóng — mà chúng ta phải đối mặt. Đó là bởi vì não bộ diễn giải các nguồn lực xã hội như các nguồn năng lượng sinh học, rất giống với oxy hay glucose”.

Điều này gợi ý rằng khi không thể tiếp cận các kết nối xã hội, chúng ta sẽ chuyển dịch các nguồn lực nhận thức và sinh học của mình để tập trung nhiều hơn vào bản thân, dẫn đến tình trạng bất ổn, suy giảm sức khỏe và hạn chế các thành tựu đạt được. Ngược lại, khi cuộc sống của chúng ta giàu tính kết nối xã hội, chúng ta có thể dời non lấp bể — và quả thực, chúng ta sẽ hạnh phúc hơn, khỏe mạnh hơn và thành công hơn./.

https://greatergood.berkeley.edu/article/item/how_biology_prepares_us_for_love_and_connection

---

[1] facilitate bonding được dịch nghĩa là thúc đẩy sự gắn kết, tạo điều kiện cho sự gắn kết hoặc làm sâu sắc thêm mối liên kết giữa người với người.

 TÂM BỒ ĐỀ

Oxytocin: Liệu Có ảnh Hưởng Đến Sức Khỏe Tâm Thần Của Bạn?

Does Oxytocin Affect Your Mental Health?

Việt dịch: Quảng Cơ
Biên tập: Tuệ Uyển
Tác giả: Kristen Fuller, MD
Kristen Fuller là một bác sĩ, một nhà văn viết về sức khỏe tâm thần lâm sàng thành công và là tác giả. Bà chuyên về nghiện ngập, lạm dụng chất gây nghiện và rối loạn ăn uống.
Bài liên hệ: VALENTINE

Oxytocin là một loại kích thích tố [hormone] gần đây thu hút nhiều sự chú ý vì vai trò của nó trong sức khỏe tâm thần và hành vi gắn kết. Truyền thông đại chúng đã gọi oxytocin là “kích thích tố tình yêu”. Ngoài ra, ngày càng có nhiều sự quan tâm đến việc sử dụng nó như một phương pháp điều trị cho nhiều vấn đề sức khỏe tâm thần khác nhau, bao gồm tự kỷ, lo âu, trầm cảm và rối loạn ăn uống.

Bài viết này khám phá những tác dụng và công dụng tiềm năng của oxytocin trong điều trị các rối loạn tâm thần. Bài viết cũng thảo luận về lịch sử của nó và cách kích thích tố này có thể ảnh hưởng đến hành vi gắn kết.

1- Oxytocin là gì?

Oxytocin là một hormone peptide đóng vai trò như một chất dẫn truyền thần kinh. Nó giữ một vai trò quan trọng trong nhiều chức năng sinh lý khác nhau, bao gồm quá trình mang thai, sinh nở, cho con bú và sinh sản. Kích thích tố này được cơ thể sản sinh tự nhiên tại một vùng não gọi là vùng dưới đồi (hypothalamus) và được bài tiết bởi tuyến yên.

Kích thích tố [hormone] này cũng đóng một vai trò quan trọng trong sự gắn kết ở con người, bao gồm cả mối liên kết xuất hiện trong các mối quan hệ tình mẫu tử và tình yêu đôi lứa.

Sau khi em bé chào đời, việc tiếp xúc da kề da giúp thúc đẩy quá trình sản sinh và giải phóng oxytocin. Điều này giúp tăng cường sự gắn kết giữa mẹ và bé.

Trong các mối quan hệ tình cảm của người trưởng thành, các tiếp xúc vật lý — bao gồm ôm, massage, hôn và nắm tay — đóng góp vào việc giải phóng loại kích thích tố gắn kết này.

Liên hệ: Giãn cách xã hội dẫn đến tình trạng thiếu hụt sự đụng chạm (đói tiếp xúc) như thế nào [How Social Distancing Leads to Touch Deprivation]

2- Lịch sử

Sự phát hiện ban đầu về oxytocin diễn ra vào năm 1909. Lúc bấy giờ, loại hormone này được cho là chủ yếu đóng vai trò quan trọng trong quá trình sinh nở và gắn kết sau sinh. Oxytocin tác động đến các cơn co thắt tử cung khi chuyển dạ, tham gia vào quá trình tiết sữa (phản xạ phun sữa) trong thời kỳ cho con bú và giúp người mẹ cùng trẻ sơ sinh gắn kết với nhau.

Các nghiên cứu trên động vật được thực hiện vào những năm 1990 đã dẫn đến một sự hiểu biết sâu sắc hơn về cách thức hoạt động của loại kích thích tố này trong não bộ. Những nghiên cứu này cũng hé lộ vai trò của oxytocin trong các chức năng khác như giảm thiểu lo âu, thúc đẩy các mối quan hệ xã hội, xây dựng lòng tin và tạo dựng sự gắn kết trong các mối quan hệ tình cảm đôi lứa.

Những phát hiện như vậy đã làm gia tăng sự quan tâm đối với mối liên hệ giữa oxytocin và sức khỏe tinh thần. Kể từ thời điểm đó, các nghiên cứu về tác động của oxytocin trên cả người và động vật đã tăng lên một cách chóng mặt.

3- Oxytocin và Tình yêu

Các nghiên cứu cho thấy nồng độ oxytocin cao hơn trong giai đoạn đầu của một mối quan hệ lãng mạn mới. Chất này được giải phóng để đáp ứng với sự tiếp xúc vật lý, bao gồm cả quan hệ tình dục, và nồng độ oxytocin cao hơn có liên quan đến cực khoái mãnh liệt hơn.

Nghiên cứu cũng đã phát hiện ra rằng việc giải phóng oxytocin có thể giúp tăng cường các hành vi và cảm xúc thúc đẩy mối quan hệ, bao gồm:

- Giao tiếp (Communication)
- Sự thấu cảm (Empathy)
- Tăng cường gắn kết (Enhanced bonding)
- Ánh mắt nhìn nhau (Eye gaze)
- Lòng chung thủy (Fidelity)
- Cảm xúc tích cực và tiếp xúc thể xác (Positive emotions and physical contact)

Các mối quan hệ tình cảm lành mạnh có thể đóng một vai trò thiết yếu đối với sức khỏe thể chất và tinh thần của người trưởng thành. Việc không có khả năng duy trì các kết nối thân mật có liên quan đến trạng thái hạnh phúc kém hơn. Sự giải phóng oxytocin, được kích hoạt bởi những đụng chạm yêu thương, có thể thúc đẩy và thắt chặt các mối liên kết tình cảm ở người trưởng thành, từ đó nuôi dưỡng sức khỏe cảm xúc tốt hơn.

Liên hệ: Người trưởng thành có cha mẹ ly hôn có thể có ít "hormone tình yêu" hơn [Adults With Divorced Parents May Have Less 'Love Hormone']

4- Oxytocin và các tình trạng sức khỏe tâm thần

Vì oxytocin có liên quan đến việc tăng cường gắn kết xã hội và lòng tin, các nhà nghiên cứu đã khám phá cách ứng dụng loại kích thích tố [hormone] này để điều trị các chứng rối loạn tâm thần khác nhau. Các tình trạng này bao gồm tự kỷ, nghiện ngập, tâm thần phân liệt, rối loạn ăn uống và hội chứng rối loạn căng thẳng [stress] sau chấn thương tâm lý (PTSD).

a- Căng thẳng và Lo âu

Một nghiên cứu tổng quan cho thấy oxytocin cũng có thể tác động tích cực đến cảm giác lo âu và căng thẳng. Khi được giải phóng tại một số vùng não nhất định, hormone này có thể góp phần làm giảm lo âu và căng thẳng. Nó cũng liên quan đến việc gia tăng sự thư thái và ổn định về mặt tâm lý.

Tuy nhiên, điều quan trọng cần lưu ý là tác động của oxytocin có thể phụ thuộc vào từng ngữ cảnh. Kích thích tố này có thể nâng cao sự chú ý, giúp bạn nhận biết các tín hiệu cụ thể từ môi trường xung quanh. Chẳng hạn, nó có thể thúc đẩy bạn nhạy bén hơn với các tín hiệu tích cực, nhưng cũng có thể làm gia tăng mức độ ảnh hưởng của các tín hiệu tiêu cực trong những tình huống căng thẳng cao độ.

b- Chứng chán ăn tâm thần (Anorexia Nervosa)

Chứng chán ăn tâm thần là một chứng rối loạn ăn uống đặc trưng bởi việc người bệnh không thể duy trì cân nặng bình thường của cơ thể. Những người mắc phải tình trạng này thường tìm mọi cách, thậm chí là những biện pháp cực đoan, để giảm cân và ngăn chặn việc tăng cân.

Các bằng chứng nghiên cứu cho thấy những người mắc chứng chán ăn tâm thần có nồng độ oxytocin thấp hơn so với những người không bị rối loạn ăn uống. Không chỉ nồng độ kích thích tố [hormone] của họ thấp hơn, mà các thụ thể oxytocin trong cơ thể họ cũng bị suy giảm chức năng, điều này làm cản trở và làm suy yếu các tác động của loại kích thích tố này đối với cơ thể họ.

Các yếu tố tiềm ẩn dẫn đến chứng chán ăn tâm thần rất phức tạp và khác nhau ở mỗi người. Giống như nhiều căn bệnh tâm thần khác, các tác nhân kích thích từ xã hội có thể đóng một vai trò trong việc gây ra tình trạng này. Nồng độ oxytocin thấp có thể làm tăng khả năng một người bị ảnh hưởng bởi các tác nhân kích thích như lòng tự trọng thấp và khao khát được hòa nhập với người khác.

Các nghiên cứu đã phát hiện ra rằng việc sử dụng oxytocin qua đường xịt mũi có tiềm năng làm thay đổi các xu hướng vô thức, hành vi và cảm xúc liên quan đến thực phẩm, hình ảnh cơ thể cũng như các cảm xúc tiêu cực.

c- Bệnh tự kỷ

Oxytocin có thể giúp cải thiện khả năng giao tiếp xã hội ở trẻ mắc bệnh tự kỷ. Tự kỷ là một tình trạng rối loạn phát triển được đặc trưng bởi các thách thức về hành vi, giao tiếp và tương tác xã hội.

Trong một nghiên cứu, các trẻ em mắc hội chứng tự kỷ được cho sử dụng xịt mũi oxytocin hoặc giả dược trong một khoảng thời gian nhất định. Kết quả cho thấy những trẻ được điều trị bằng thuốc xịt oxytocin đã có những cải thiện đáng kể trong các tương tác xã hội của mình.

d- Sử dụng rượu bia

Oxytocin cũng có thể có tiềm năng như một phương pháp điều trị chứng rối loạn sử dụng rượu. Nó hoạt động bằng cách ngăn chặn các tín hiệu của axit gamma-aminobutyric (GABA) — một chất dẫn truyền thần kinh chịu tác động mạnh mẽ bởi rượu và các chất gây nghiện khác.

Các nghiên cứu trên động vật cho thấy oxytocin có thể giúp giảm thiểu một số tác động tiêu cực của rượu đối với não bộ. Điều này có thể giúp giảm động lực tiêu thụ rượu, hạn chế tối đa các hội chứng cai nghiện về mặt thể chất và làm giảm các hành vi tìm kiếm chất kích thích.

Tóm tắt: Bên cạnh những tác động đối với quá trình sinh nở và gắn kết, oxytocin có thể mang lại hiệu quả có lợi đối với các triệu chứng của nhiều chứng rối loạn tâm thần khác nhau. Mặc dù cần có thêm nhiều nghiên cứu hơn nữa, nhưng các bằng chứng hiện tại cho thấy loại kích thích tố này có thể tác động tích cực đến khả năng điều hòa căng thẳng, các chứng rối loạn ăn uống, bệnh tự kỷ và tình trạng lạm dụng rượu bia.

5- Lời Khuyên Từ “Verywell”

Nhờ khả năng tác động lên não bộ, oxytocin có tiềm năng lớn để trở thành phương pháp điều trị cho hàng loạt tình trạng bệnh lý, bao gồm cả những hội chứng gây ảnh hưởng đến giao tiếp xã hội, sự gắn kết, lòng thấu cảm và niềm tin.

Tuy nhiên, cần lưu ý rằng dù rất đầy hứa hẹn, loại nhiều nghiên cứu hơn nữa, nhưng các bằng chứng hiện tại cho thấy loại “kích thích tố” này không phải là một "thần dược" chữa bách bệnh. Các nghiên cứu sâu hơn vẫn là cần thiết để hiểu rõ hơn về cách thức nó tác động đến sức khỏe tinh thần.

Liên hệ: Oxytocin tạo ra mối liên kết giữa căng thẳng và các vấn đề về tiêu hóa [Oxytocin Creates Link Between Stress and Digestive Issues]./.

Ẩn Tâm Lộ, 26/10/2026

https://www.verywellmind.com/does-oxytocin-affect-your-mental-health-5114940

            TÂM BỒ ĐỀ                                                           

TÌNH YÊU LÀ GÌ? — Các Nhà Khoa Học Đã Có Câu Trả Lời — Nhưng Họ Không Hoàn Toàn Thống Nhất Với Nhau

 What Is Love? Scientists Have Answers—But They Don’t All Agree

Tác giả: Katherine Reynolds Lewis |
Việt dịch: Quảng Cơ
Biên tập: Tuệ Uyển
Bài liên hệ: VALENTINE

***

Lan tỏa Yêu thương qua Truyền thông

Bài viết này nằm trong dự án kéo dài ba năm của Trung tâm Khoa học Đại học Berkeley nhằm khám phá vai trò của tình yêu thương trong việc thúc đẩy phúc lợi xã hội, xóa nhòa những chia rẽ, và góp phần xây dựng một cuộc sống tốt đẹp, ý nghĩa.

Các nhà nghiên cứu thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau đã nỗ lực định nghĩa, phân loại và đo lường trải nghiệm khó nắm bắt của tình yêu.

TÌNH YÊU LÀ GÌ?
Các nhà khoa học đã có câu trả lời —
Nhưng họ không hoàn toàn thống nhất với nhau

Trong suốt hàng thiên niên kỷ qua, các triết gia, nhà tiên tri và nhà thơ đã tranh luận và đưa ra những giả thuyết về tình yêu: tình yêu là gì, mô tả nó ra sao, và nuôi dưỡng nó như thế nào.

Các nhà khoa học thì không hẳn như vậy. Trên thực tế, chỉ trong những thập niên gần đây, các nhà nghiên cứu mới bắt đầu cảm thấy thoải mái khi nghiên cứu về tình yêu một cách rõ ràng. Trước đây, các nhà tâm lý học thường gọi đối tượng nghiên cứu của họ là “sự thu hút giữa các cá nhân” hoặc sử dụng lăng kính của thuyết gắn bó. Mặc dù thuật ngữ tình yêu có thể gợi nhớ đến sự lãng mạn hoặc một mối quan hệ đôi lứa trong gia đình, các học giả đã mở rộng định nghĩa này để bao hàm cả tình bạn, tình yêu vị tha, và thậm chí cả tình yêu thương vô bờ bến dành cho toàn nhân loại.

Tại Trung tâm Khoa học Greater Good (GGSC), chúng tôi định nghĩa tình yêu là một sự cam kết sâu sắc, vị tha dành cho hạnh phúc và bình yên của một người khác—thậm chí đến mức đặt lợi ích của người đó lên trước lợi ích của chính mình. Tuy nhiên, chúng tôi hoàn toàn không phải là tiếng nói duy nhất hay cuối cùng về chủ đề này.

Các nhà nghiên cứu thuộc nhiều lĩnh vực từ tâm lý học, xã hội học, thần kinh học, nghiên cứu tôn giáo cho đến triết học vẫn chưa đồng ý với nhau về cách phân chia tình yêu thành các thành tố khác nhau, cũng như liệu tình yêu cấu thành một cảm xúc, một trạng thái hiện sinh, một sự thực hành, hay là sự kết hợp của những điều đó. Họ nghiên cứu tình yêu thông qua việc quan sát, khảo sát, chẩn đoán hình ảnh não bộ và các kỹ thuật khác. Mặc dù không thể nắm bắt trọn vẹn bề rộng của các ngành học có công trình chạm đến tình yêu, dưới đây là cái nhìn tổng quan ngắn gọn về cách khoa học đã giải quyết câu hỏi muôn thuở: Tình yêu là gì?

1- Lịch Sử Sơ Lược Về Nghiên Cứu Về Tình Yêu

Vào đầu thế kỷ 20, tâm lý học hiện đại gần như chỉ tập trung hoàn toàn vào cá nhân. Điều này thể hiện qua các công trình của Sigmund Freud và Carl Jung cùng những khám phá của họ về nhân cách—với các khái niệm như id (bản năng), ego (bản ngã) và superego (siêu ngã)—cũng như cách mà những trải nghiệm thời thơ ấu nhào nặn nên con người chúng ta khi trưởng thành.

Những ai tìm kiếm các nghiên cứu về tình yêu thời bấy giờ có thể nhận thấy nó lấp ló trong các công trình nghiên cứu về sự gắn kết ở trẻ em và đời sống hôn nhân. Ví dụ, Jean Piaget và John Bowlby đã diễn đạt và kiểm chứng các lý thuyết của mình lần lượt về sự phát triển trí tuệ (nhận thức) và sự gắn bó. Trong khi đó, các cuộc điều tra về hôn nhân lại chủ yếu tập trung vào tác động của nó đối với gia đình và hạnh phúc lứa đôi.

“Trong một thời gian dài, các nhà tâm lý học không hề nhắc đến từ ‘tình yêu’,” Charles Hill, giáo sư tâm lý học tại Đại học Whittier, cho biết. “Họ gọi đó là ‘sự hấp dẫn giữa các cá nhân’.”

Vào những năm 1970, hai nhà tâm lý học xã hội Ellen Berscheid và Elaine Hatfield là những người đầu tiên định nghĩa hai loại hình tình yêu: tình yêu nồng cháy (passionate love) và tình yêu tri kỷ (companionate love) – được mô tả là “tình cảm chúng ta dành cho những người mà cuộc đời ta gắn kết sâu sắc với họ.”

Công trình của họ đã mở đường cho sự phát triển của một lĩnh vực hoàn toàn mới chuyên nghiên cứu chuyên sâu về các mối quan hệ cũng như tác động của chúng đối với hạnh phúc, sức khỏe và sự viên mãn của mỗi cá nhân. Họ đã xây dựng một “thang đo tình yêu nồng cháy” bao gồm 30 câu hỏi nhằm đánh giá cảm xúc của một người đối với người mình yêu. Thang đo này sau đó đã được chứng thực qua các nghiên cứu chụp cộng hưởng từ chức năng (fMRI), cho thấy các trung tâm phần thưởng trong não bộ sẽ được kích hoạt khi chúng ta nghĩ về hoặc ngắm nhìn bức ảnh của người mình yêu.

Vào khoảng cùng thời gian đó, nhà tâm lý học xã hội Zick Rubin đã tạo ra một thang đo nhằm tách biệt cảm giác yêu thích (liking) và tình yêu (love) đối với những người quan trọng trong cuộc đời chúng ta. Ông định nghĩa tình yêu không phải là một cảm giác hay cảm xúc, mà là một thái độ. Theo công thức của ông, tình yêu bao gồm ba thành phần:

- Nhận thức (Cognitive): những niềm tin dành cho người mình yêu;
- Cảm xúc (Feeling): những cảm xúc của chúng ta về người đó;
- Hành vi (Behavior): cách chúng ta đối xử với người đó.

Khi các nhà nghiên cứu dành nhiều thời gian hơn để tìm hiểu về tình yêu, nhà tâm lý học Robert J. Sternberg đã đưa ra "thuyết tam giác tình yêu" bao gồm: sự thân mật (intimacy) – được hiểu là “cảm giác gần gũi, gắn kết và ràng buộc trong các mối quan hệ yêu đương”; sự nồng cháy (passion); và sự cam kết (commitment). Trong các mối quan hệ mới, sự cam kết là quyết định rằng bạn yêu một ai đó; còn ở các cặp đôi gắn bó lâu dài, nó thể hiện lời hứa sẽ duy trì tình yêu đó.

2- Cuộc đấu tranh để định nghĩa tình yêu

Ngày nay, các nhà nghiên cứu tiếp tục tiếp cận tình yêu từ nhiều góc độ khác nhau—và mở rộng định nghĩa để bao gồm tình yêu dành cho người lạ, địa điểm, các thể chế dân sự, và thậm chí cả thế giới tự nhiên.

Hill, thuộc trường Whittier College, đã hợp tác với 30 nhà nghiên cứu trên khắp thế giới để thực hiện một nghiên cứu về các mối quan hệ thân mật giữa các nền văn hóa, được thực hiện trực tuyến bằng 20 ngôn ngữ ở 72 quốc gia. Thông qua phân tích nhân tố so sánh, họ đã xác định được bốn thước đo mà mọi người thường xuyên đề cập đến trong tám loại mối quan hệ. Thang đo tình yêu này “có các thước đo về sự quan tâm và gắn bó, từ Rubin, đam mê và thân mật từ Sternberg,” Hill nói. “Tình yêu là quan tâm đến người khác, cảm thấy gắn bó với người đó, cảm thấy đam mê đối với người đó và sẵn sàng chia sẻ cảm xúc với người đó.”

Arthur Aron, người nghiên cứu về tình yêu lãng mạn, xem tình yêu như một động lực hướng tới sự thân mật, dẫn đến cảm xúc khi đạt được – hoặc khi bị cản trở. “Chúng tôi cho rằng tình yêu là một động lực, nhưng bản thân nó không phải là một cảm xúc,” Aron, giáo sư tâm lý học tại Đại học bang New York ở Stony Brook, nói. “Tôi định nghĩa nó là một khát vọng mạnh mẽ để kết nối, để bao gồm người khác vào bản thân mình.

Khao khát kết nối đó có thể trở nên gây nghiện. Một loạt các nghiên cứu về thần kinh học [neuroscience studies] đã ghi lại cách tình yêu mãnh liệt kích hoạt các trung tâm phần thưởng giàu dopamine trong não bộ của chúng ta theo những cách tương tự như các chất và thực phẩm mà chúng ta thèm muốn. Nghiên cứu về nhận thức và trí nhớ [Research into cognition and memory] cho thấy rằng khi yêu, tâm trí tập trung sự chú ý và trí nhớ vào người mình yêu – đồng thời cũng tạo ra một nguồn gây xao nhãng tiềm tàng [source of potential distraction].

“Bạn dành sự chú ý tốt hơn cho người mình yêu, và thông tin liên quan đến người mình yêu,” Sandra Langeslag, một nhà tâm lý học nhận thức và sinh học tại Đại học Missouri, St. Louis, cho biết. “Tình yêu khiến người ta xao nhãng khỏi những việc khác.”

Langeslag làm việc với mô hình do cố Helen Fisher, một nhà nhân chủng học sinh học tại Đại học Rutgers đề xuất, chia tình yêu thành ba loại: ham muốn tình dục, tình yêu mãnh liệt hoặc say mê, và tình yêu đồng hành hoặc gắn bó. Mặc dù động vật dường như cũng trải nghiệm cả ham muốn tình dục và sự gắn bó, nhưng sự say mê dường như chỉ có ở con người. “Tôi bị thu hút nhất bởi giai đoạn say mê đó,” bà nói.

Ở đỉnh cao sự nghiệp, Berscheid đã đánh giá tình trạng nghiên cứu về tình yêu [assessed the state of love research] và kết luận rằng bằng chứng ủng hộ bốn loại tình yêu: tình bạn, tình đồng hành hay tình tâm giao; tình yêu lãng mạn; Sự gắn bó và sự kết nối bền chặt, tình yêu thương trắc ẩn, tình yêu vị tha (hoặc tình yêu vô điều kiện / tình yêu nhân ái (agape love). “Với chủ đề này, chúng ta sẽ không bao giờ thấy sự đồng thuận hoàn toàn về định nghĩa tình yêu của các nhà khoa học,” Beverley Fehr, giáo sư tâm lý học tại Đại học Winnipeg, dự đoán. [đọc bài 7 loại tình yêu]

Fehr định nghĩa tình yêu là sự bao gồm những cảm xúc như sự quan tâm, trung thực, tin tưởng, tôn trọng và thân mật—những đặc điểm mà mọi người thường nhắc đến nhất khi mô tả bất kỳ loại tình yêu nào. Nghiên cứu hiện tại của bà tập trung vào tình yêu thương nhân ái trong gia đình, chẳng hạn như mối quan hệ mẹ con và sự thể hiện hỗ trợ khi con gái gặp căng thẳng. Cùng với Susan Sprecher, bà đã phát triển một thang đo để đánh giá tình yêu thương nhân ái, và tổ chức Greater Good đã chuyển thang đo này thành một bài trắc nghiệm.

3- Tình Yêu Là Một Trạng Thái Hay Một Đặc Điểm?

Một trong những trục chính mà các nhà nghiên cứu có quan điểm khác nhau là liệu nên định nghĩa tình yêu như một trải nghiệm thoáng qua giữa hai người – một trạng thái mà chúng ta trải qua – hay như một thái độ hoặc khuynh hướng cố định và bền vững, một đặc điểm.

Trong cuốn sách Love 2.0, Barbara Fredrickson mô tả tình yêu như một cảm xúc nhất thời dâng trào và mở rộng nhận thức của bạn về môi trường xung quanh, về bản thân và khả năng thật sự nhìn thấy người khác. Chúng ta trải nghiệm một “sự cộng hưởng tích cực” bao gồm ba sự kiện: “cảm xúc tích cực được chia sẻ, sự đồng bộ sinh học hành vi và sự quan tâm lẫn nhau” với người kia, Fredrickson, giáo sư tâm lý học tại Đại học Bắc Carolina ở Chapel Hill, viết.

 Nghiên cứu đã chỉ ra rằng những khoảnh khắc kết nối này làm tăng đáng kể hạnh phúc của chúng ta. Các nghiên cứu trên những người được hướng dẫn có những tương tác ý nghĩa với người pha chế khi mua cà phê, chào hỏi và cảm ơn người lạ, và trò chuyện với người lạ cho thấy những tương tác này làm tăng hạnh phúc và sự tích cực của họ. “Những khoảnh khắc nhỏ bé đó thật sự tạo nên sự khác biệt đối với hạnh phúc của chúng ta,” Fehr nói. “Khoa học đã chứng minh rất rõ điều đó.”

“Trải nghiệm tình yêu trong khoảnh khắc là một sự dâng trào, nơi chúng ta cảm thấy một cảm giác gắn bó, quan tâm và ngưỡng mộ sâu sắc dành cho người khác,” Sara Algoe, giáo sư tâm lý học tại UNC–Chapel Hill và giám đốc của Love Consortium, cho biết. Kết hợp với điều đó là tình yêu “được thể hiện”: “hành vi được thúc đẩy bởi trải nghiệm tình yêu và những người nhận được nó cảm nhận nó như một hành động yêu thương.”

Theo định nghĩa này, Algoe và các đồng nghiệp có thể quan sát và đo lường cả hai khía cạnh của tình yêu. Ví dụ, họ quay video một người chia sẻ tin vui với người lạ và đánh giá mức độ tích cực và hào hứng của người nghe. Thí nghiệm đã dự đoán thành công rằng những người đưa ra phản hồi tích cực và nhiệt tình hơn báo cáo rằng họ cảm nhận được nhiều tình yêu hơn trong cuộc sống của mình hai tháng sau đó. Họ cũng được những người lạ xem video đánh giá là yêu thương hơn.

Jacqueline S. Mattis, một nhà tâm lý học và trưởng khoa Nghệ thuật và Khoa học của Đại học Rutgers Newark, đưa ra định nghĩa hai phần về tình yêu: “một trải nghiệm nhận thức và cảm xúc về tình cảm dành cho người khác hoặc cho điều gì đó, dẫn đến việc người ta thực hiện các hành động quan tâm chăm sóc hoặc các hành động đức hạnh dù gây phiền phức cho mình”, nghĩa là những hành động đòi hỏi sự cam kết, lòng trắc ẩn, sự hy sinh và lòng khoan dung. Nghiên cứu của bà tập trung vào lòng vị tha và điều gì khiến con người hy sinh vì những người mà họ không có quan hệ huyết thống. Bà nói: “Là một biểu hiện của tình yêu, lòng vị tha cho phép chúng ta trở nên nhân văn hơn; nó làm sâu sắc thêm khả năng hiểu và sống theo những giá trị định hình nên con người chúng ta”.

Theo Shai Held, một giáo sĩ Do Thái, tác giả cuốn sách "Do Thái giáo là về tình yêu" và chủ tịch Viện Hadar, việc xem tình yêu như một cam kết hay một đặc tính cố định, thay vì một trải nghiệm nhất thời, khiến tình yêu trở thành "một kỷ luật đạo đức đòi hỏi sâu sắc". "Tình yêu là một tư thế hiện sinh. Đó là cách tôi giữ vững mối quan hệ với người khác và thế giới." Để thật sự yêu thương một người, bạn nhìn nhận họ đúng như con người họ và tạo không gian cho họ được là chính mình.

Cuối cùng, tất cả các nghiên cứu và sự bất đồng về định nghĩa tình yêu đều cung cấp thêm bằng chứng về thách thức cơ bản trong việc xác định một trải nghiệm mà cuối cùng là không thể diễn tả bằng lời – một trải nghiệm diễn ra giữa hai người hoặc một nhóm người.

“Điểm xuất phát chính là bí ẩn này. Chúng ta có những câu hỏi, và chúng ta muốn có cuộc đối thoại để có thể hiểu rõ hơn về bí ẩn đó,” Matthew T. Lee, giáo sư xã hội học tại Đại học Baylor và giám đốc Mạng lưới Phát triển Con người thuộc Chương trình Phát triển Toàn diện tại Viện Khoa học Xã hội Định lượng thuộc Đại học Harvard, cho biết. “Một khi bạn bắt đầu phân tích và đặt tên cho nó, bạn sẽ quay trở lại với thế giới của sự vật.”

Lời khuyên cuối cùng của Lee là gì? “Hãy khiêm tốn một chút. Và đừng quên các nhà thơ, những tiểu thuyết vĩ đại và tất cả các tác phẩm nghệ thuật.”

https://greatergood.berkeley.edu/article/item/what_is_love_scientists_have_answersbut_they_dont_all_agree

Ẩn Tâm Lộ, 25/10/2026