We Tune Each Other: The Hidden Feedback Loop of Human Experience
By Bruno Wang
Việt dịch: Quảng Cơ
Biên tập: Tuệ Uyển
Bài liên hệ: PHẬT GIÁO ĐỜI SỐNG
***
Một giọng nói có thể làm thay đổi bầu không khí của cả
căn phòng ngay cả trước khi bất kỳ ý tứ nào kịp được thấu hiểu. Một gương mặt
bước vào với vẻ bồn chồn có thể làm xáo trộn cả buổi tụ họp mà chẳng cần thốt
ra lời nào. Chỉ bằng sự hiện diện của mình, một người có phong thái điềm tĩnh
cũng đủ sức trấn an những người xung quanh. Con người từ lâu đã luôn cảm nhận
được sự cộng hưởng thầm lặng mà các tương tác mang lại, ngay cả khi họ chưa có
đủ ngôn từ để lý giải điều đó một cách chuẩn xác. Có một thứ gì đó luân chuyển
giữa chúng ta vượt lên trên cả lời nói, nhưng đồng thời lại định hình nên lời
nói và lưu lại dấu vết của những suy tư có ý thức trong thế giới xã hội.
Văn hóa hiện đại thường nhìn nhận những trực giác như vậy
bằng ánh mắt hoài nghi, cứ như thể ngôn ngữ về sự rung động chỉ mang tính tô vẽ,
huyền bí hoặc thiếu chính xác. Tuy nhiên, bản thân thứ trực giác ấy lại khó
lòng bác bỏ. Âm nhạc làm biến đổi cơ thể. Nỗi sợ hãi lan truyền khắp đám đông.
Niềm tin có nhiệt độ của riêng nó. Nỗi đau buồn khiến không gian đặc quánh lại.
Niềm vui làm không gian trở nên nhẹ bẫng. Thế giới mà chúng ta cùng chung sống
chưa bao giờ chỉ được tạo nên từ chính sách, vật chất và các thể chế. Luôn có một
bầu không khí tinh tế hơn đang âm thầm vận hành, được dệt nên từ cảm xúc, ý định,
sự chú tâm và mối tương giao.
Văn hóa hiện đại thường nhìn nhận những trực giác như vậy
bằng ánh mắt hoài nghi, cứ như thể ngôn ngữ về sự rung động chỉ mang tính tô vẽ,
huyền bí hoặc thiếu chính xác. Tuy nhiên, bản thân thứ trực giác ấy lại khó
lòng bác bỏ. Âm nhạc làm biến đổi cơ thể. Nỗi sợ hãi lan truyền khắp đám đông.
Niềm tin có nhiệt độ của riêng nó. Nỗi đau buồn khiến không gian đặc quánh lại.
Niềm vui làm không gian trở nên nhẹ bẫng. Thế giới mà chúng ta cùng chung sống
chưa bao giờ chỉ được tạo nên từ chính sách, vật chất và các thể chế. Luôn có một
bầu không khí tinh tế hơn đang âm thầm vận hành, được dệt nên từ cảm xúc, ý định,
sự chú tâm và mối tương giao.
Một nhận định như vậy không nhất thiết phải bị giản lược
về mặt vật lý thuần túy hay sự ủy mị cảm tính. Một cách diễn giải sâu sắc và
nghiêm túc hơn chỉ ra rằng đời sống nội tâm không hề riêng tư theo bất kỳ nghĩa
đơn giản nào, cũng chẳng bị giam kín bên trong hộp sọ. Ý thức tỏa rạng thông
qua hành động, ngữ điệu, nhịp điệu và sự tri nhận. Mỗi tâm trí đều dự phần vào
một không gian phản
hồi rộng lớn hơn. Phật giáo, từ rất lâu trước kỷ nguyên của khoa học thần kinh
và lý thuyết cảm xúc, đã thấu hiểu điều này với một sự sáng tỏ phi thường.
Chính địa hạt của đời sống nội tâm, sức khỏe cảm xúc và
trải nghiệm nhân sinh chung này là điều mà Quỹ Pure Land (Pure Land Foundation)
không ngừng khám phá thông qua những chiêm nghiệm lấy cảm hứng từ Phật giáo
dành cho đời sống đương đại. Được sáng lập bởi Bruno Wang, các hoạt động của quỹ
hướng đến việc suy ngẫm xem trí tuệ cổ xưa có thể đối thoại như thế nào với những
trăn trở hiện đại về nỗi khổ đau, lòng từ bi, sự kết nối và tâm trí con người.
1- Đời Sống Nội Tâm Chưa Bao Giờ Chỉ Thuần
Túy ở Bên Trong
Ảo tưởng phổ biến của thời hiện đại về một bản ngã độc lập
tự chủ luôn dựa trên một sự xóa nhòa âm thầm. Con người không phải trở nên trọn
vẹn bên trong chính mình trước rồi mới bước ra thế giới. Mỗi cá nhân được hình
thành thông qua các mối quan hệ. Tâm trí trưởng thành trong sự tiếp xúc. Căn
tính nảy sinh từ những điều kiện vốn đã thấm đẫm gia đình, ngôn ngữ, ký ức,
giai cấp, lịch sử và kỳ vọng. Bản ngã không phải là một hòn đảo biệt lập, mà là
một cấu trúc tạm thời giữa dòng chảy không ngừng.
Lý Duyên khởi, một trong những giáo lý sâu sắc nhất của đạo
Phật, đã hé lộ chân lý mang tính tương quan này với một vẻ đẹp tinh tế phi thường.
Không có gì tự thân sinh khởi một cách độc lập. Mọi hiện tượng đều biểu hiện
thông qua các nhân và duyên. Suy nghĩ nương tựa vào cảm thọ, cảm thọ nương tựa
vào xúc chạm, xúc chạm nương tựa vào thức, thức nương tựa vào danh và sắc, cứ
thế tiếp nối qua một chuỗi mắt xích đánh đổ hoàn toàn ảo tưởng về một thực thể
cô lập. Một con người không phải là một đơn vị khép kín đang đối diện với một
thế giới nằm "ngoài kia".
Một con người là một điểm giao thoa, một sự hội tụ sống động
của sắc, thọ, tưởng, hành và thức. Một khi điều này vượt qua khỏi một khái niệm
trừu tượng thuần túy, những hệ lụy về mặt đạo đức bắt đầu trở nên sắc nét hơn.
Các trạng thái nội tâm không phải là những tài sản tĩnh tại nằm yên trong ta.
Cơn giận chi phối sự tri nhận. Lòng tham ái làm méo mó sự phán xét.
Sự bất an làm phân mảnh sự chú tâm. Tâm từ bi làm thay đổi
cách một người khác hiện diện trước mắt ta, giúp ta nuôi dưỡng sự thấu cảm thay
vì nhìn nhận ai đó như một rắc rối. Một tâm trí bị chi phối bởi sự oán hận
không chỉ đơn thuần chứa đựng nỗi oán hận bên trong. Chính tâm trí ấy đang góp
phần kiến tạo nên một thế giới đầy rẫy sự oán hận.
Kinh Pháp Cú mở đầu bằng những câu kệ đến nay vẫn gây
kinh ngạc bởi sự thấu suốt sâu sắc về tâm lý học: "Tâm dẫn đầu các
pháp, tâm làm chủ, tâm tạo tác." Những vần kệ như thế đôi khi được
trích dẫn như những câu châm ngôn tâm linh, song sức nặng của chúng còn lớn lao
hơn thế nhiều. Tâm lý học Phật giáo không hề nói rằng thế giới bên ngoài chỉ là
hư ảo, hay nỗi khổ đau có thể tan biến chỉ bằng lối suy nghĩ tích cực. Một luận
điểm nghiêm túc hơn đang được đặt ra. Trải nghiệm được định hình bởi chính phẩm
chất của tâm trí tiếp nhận và sắp xếp nó. Thực tại — dưới góc độ được sống, được
nếm trải nỗi khổ và được diễn giải — không thể tách rời khỏi ý thức. Cách một
người trải nghiệm cuộc sống phụ thuộc phần lớn vào trạng thái tâm trí của họ.
2- Sự Rung Động Dưới Góc Độ ẩn Dụ Và Sự Thật
Đạo Đức
Ngôn ngữ về sự rung động có thể bị lạm dụng sai cách khi
người ta dùng nó để giản lược nỗi khổ đau thành những khẩu hiệu tự lực sáo rỗng,
hoặc ngụ ý rằng sự bất công đơn thuần chỉ là hệ quả của việc thiếu suy nghĩ
tích cực. Những sự bóp méo như vậy đáng bị phản bác. Một người mẹ đang chìm
trong nỗi đau mất mát không cần ai đó bảo rằng hãy "nâng cao tần số rung động"
của mình. Một thế giới hằn sâu dấu vết của chiến tranh, sự tước đoạt và nỗi nhục
nhã không thể được chữa lành chỉ bằng sự lạc quan cá nhân. Một ngôn ngữ tâm
linh nghiêm túc phải luôn có trách nhiệm trước nỗi khổ đau đúng như cách nó
đang thật sự diễn ra.
Tuy nhiên, khái niệm sự rung động vẫn hướng tới một điều
gì đó đáng được gìn giữ. Phẩm chất nội tâm của một con người thực sự định hình
nên trường xã hội xung quanh. Các trạng thái cảm xúc luôn mang theo nhịp điệu
và hệ quả của riêng chúng. Con người không ngừng đồng điệu hóa với nhau. Trẻ sơ
sinh làm điều này ngay từ trước khi biết nói. Những người yêu nhau làm điều này
trong sự thinh lặng. Các xã hội làm điều này thông qua truyền thông, nghi lễ và
sự lây lan của tâm trạng.
Khoa học đương đại, dù vận hành bằng một hệ thống từ vựng
khác, thường có sự gặp gỡ với tuệ giác này. Sự đồng bộ thần kinh, sự lây lan cảm
xúc và sự cộng hưởng xã hội đều cho thấy con người có khả năng phản hồi một
cách tinh tế trước trạng thái của nhau. Bộ não không chỉ đơn thuần là một cỗ
máy tính toán tách rời, mà là một cơ quan của sự tương giao, dự đoán và đồng điệu
hóa. Chúng ta đọc vị ngữ điệu trước cả khi tiếp nhận lập luận. Chúng ta ghi nhận
sự căng thẳng ở người khác thông qua những tín hiệu vi mô nằm dưới ngưỡng nhận
thức. Những thực tại chung nảy sinh không chỉ từ sự đồng thuận có chủ ý, mà còn
từ sự đồng điều chỉnh mang tính hiện thân và quá trình diễn giải qua lại lẫn
nhau.
Một cách đọc hiểu dưới góc nhìn Phật giáo vốn không cần đến
sự xác nhận của khoa học để giữ nguyên tính chân lý của nó, song sự giao thoa
này lại mang tính soi sáng sâu sắc. Các truyền thống chiêm nghiệm cổ xưa lẫn những
khảo cứu hiện đại đều chỉ ra rằng chưa từng có một con người nào đơn thuần chỉ
"có một tâm trạng riêng tư". Sự bồn chồn của người này trở thành nỗi
bất an của người khác. Sự dịu dàng của một người lại mở đường cho những người
xung quanh được thả lỏng. Bầu không khí đạo đức được kiến tạo theo cách ấy, qua
từng khoảnh khắc, trên mọi quy mô từ sự gần gũi riêng tư cho đến cả nền văn
minh.
3- Bầu Không Khí Của Luân Hồi
Phật giáo chưa bao giờ
xem khổ đau thuần túy là một thất bại cá nhân. Luân hồi không chỉ là sự mê lầm
riêng tư. Luân hồi chính là toàn bộ bầu không khí duyên sinh của tham, sân và
si mà muôn loài đang lang thang trôi lăn trong đó. Sự trôi lăn ấy không chỉ diễn
ra bên trong những tâm trí đơn độc, mà còn nằm trong chính những nền văn hóa được
xây dựng xoay quanh lòng tham muốn chiếm hữu, nỗi sợ hãi và sự lãng quên. Cả một
xã hội có thể trở nên quen thuộc với sự say sưa mê muội, tốc độ và sự xao
nhãng. Cả một nền kinh tế có thể vận hành dựa trên việc sản xuất ra sự bất mãn.
Trong những điều kiện như vậy, "sự rung động nội
tâm" trở thành một vấn đề đạo đức nghiêm túc hơn là một cụm từ thời thượng.
Một ý thức bị thúc đẩy bởi lòng tham sẽ củng cố chính mạng lưới vận hành của
luân hồi. Một ý thức được rèn luyện trong chánh niệm và lòng từ bi sẽ đưa một
dòng chảy khác vào ngay trong chính trường năng lượng ấy. Không có hành động tỉnh
thức nào hoàn toàn tách biệt khỏi đời sống tập thể. Không có sự rèn luyện chú
tâm nào là trung tính về mặt đạo đức.
Đây cũng chính là nơi công việc của tôi và Quỹ Pure Land
tìm thấy ý nghĩa thiết thực trong thời đại ngày nay. Trọng tâm của chúng tôi về
sức khỏe cảm xúc và tinh thần không hề tách rời khỏi thân phận chung rộng lớn của
nhân loại, mà bắt nguồn từ sự nhận thức rằng những bất ổn nội tâm và nỗi khổ
đau tập thể có mối liên hệ mật thiết với nhau. Vấn đề đặt ra không chỉ đơn thuần
là làm thế nào để mỗi cá nhân cảm thấy tốt hơn, mà là làm thế nào để phẩm chất
ý thức mà chúng ta vun bồi có thể làm thay đổi bầu không khí chung mà tất cả
đang cùng chia sẻ.
Đây chính là lý do con đường Phật giáo không bắt đầu bằng
siêu hình học, mà khởi đi từ giới hạnh đúng đắn. Chánh ngữ, chánh nghiệp và
chánh mạng không phải là những đức tính tô điểm được gắn thêm vào việc thiền định.
Chúng chính là những công nghệ kiến tạo bầu không khí. Lời nói cay nghiệt, dối
trá hay gây chia rẽ sẽ tái định hình trường tương giao rất lâu sau khi âm thanh
ngôn từ đã tan biến. Ngược lại, lời nói chân thật, đúng thời và từ ái giúp nuôi
dưỡng niềm tin — một trong những loại tài sản quý hiếm nhất ở bất kỳ thời đại
nào. Đời sống đạo đức, vì thế, không phải là sự sùng đạo hình thức. Đời sống đạo
đức chính là một nghệ thuật kiến trúc tinh vi.
Một thế giới sẽ mang diện mạo khác đi khi có đủ nhiều người
khước từ sự khinh miệt. Một gia đình sẽ đổi thay khi có một người ngừng trao
truyền những cay đắng mang tính kế thừa. Một môi trường làm việc sẽ chuyển biến
khi sự lo âu không còn bị nhầm lẫn với sự xuất sắc. Một cuộc đối thoại nơi công
cộng sẽ thay đổi khi sự sáng rõ được trân trọng hơn là sự trình diễn. Không điều
nào trong số này là viễn vông không tưởng. Những chuyển dịch như vậy thường
mong manh, chưa trọn vẹn và hoàn toàn có thể đảo ngược. Dẫu vậy, sự mong manh không
hề khiến chúng trở nên thiếu chân thật. Ở một khía cạnh nào đó, toàn bộ lịch sử
nhân loại có thể được đọc như một cuộc giằng co giữa các bầu không khí tinh thần.
4- Không Có Bản Ngã Tách Biệt, Không Có
Tương Lai Tách Biệt
Một tuệ giác khác của Phật giáo trở nên cấp thiết tại
đây: anatta, hay giáo lý Vô ngã. Độc giả phương Tây đôi khi hiểu lầm lời
dạy này như một sự phủ nhận tư cách cá nhân, hoặc như một câu đố siêu hình tách
rời khỏi đời sống thường nhật. Một cách đọc mang tính hiện sinh hơn sẽ hé lộ một
điều gì đó triệt để hơn và nhân văn hơn. Không thể tìm thấy một bản chất vĩnh cửu,
độc lập nào ở cốt lõi của trải nghiệm. Thay vào đó, điều hiển lộ chính là một
tiến trình, một sự tiếp nối không cố định, một mô thức không mang thực thể cô lập.
Điều này vô cùng hệ trọng bởi ảo tưởng về sự tách biệt đã
trở thành một trong những căn bệnh chi phối thời hiện đại. Các quốc gia tự huyễn
hoặc rằng mình bất khả xâm phạm trong khi đang cùng sống giữa một cuộc sụp đổ
khí hậu chung. Các cá nhân mưu cầu sự an toàn riêng tư trong khi đang tồn tại
bên trong những hệ thống mang tính dễ tổn thương lẫn nhau. Các cộng đồng tự
khép kín và cứng nhắc xoay quanh bản sắc mà quên mất rằng bản sắc vốn dĩ luôn
mang tính thẩm thấu. Câu chuyện hư cấu về sự cô lập ấy đã sản sinh ra cả nỗi thống
khổ về mặt tinh thần lẫn sự tàn nhẫn về mặt chính trị.
Sự nhận thức về tính tương thuộc không phải là chủ nghĩa
đại đồng cảm tính. Cần phải có một sự phân định rạch ròi hơn. Phật giáo không
nói rằng mọi chúng sinh đều giống hệt nhau, cũng không nói rằng xung đột sẽ tự
biến mất một khi sự hợp nhất được khẳng định. Một luận điểm chân thật hơn lại
mang tính đòi hỏi cao hơn nhiều. Mọi chúng sinh đều đan quyện vào nhau. Nỗi khổ
đau của một cá nhân vẫn đi vào thế giới chung này. Sự suy thoái phẩm giá của một
nhóm người sẽ làm vẩn đục bầu không khí đạo đức của tất cả.
Bạo lực chưa bao giờ giới hạn hệ quả của nó trong phạm vi
cục bộ. Lòng từ bi cũng vậy, nó không bao giờ chỉ dừng lại ở nơi khởi phát. Khi
người ta nói về việc nhân loại xích lại gần nhau, cụm từ ấy thường nghe có vẻ
sáo rỗng bởi nó hay được đưa ra như một khẩu hiệu hơn là một tuệ giác sâu sắc.
Tuy nhiên, một nền tảng vững chắc hơn cho sự đoàn kết vẫn luôn hiện hữu nếu ta
bắt đầu không phải từ ý thức hệ, mà từ bản thể luận. Một tương lai hòa bình cho
nhân loại sẽ không đến chỉ từ việc con người đồng thuận với nhau về mặt ý niệm,
mà nhiều khả năng sẽ đến từ việc con người thấu hiểu sâu sắc rằng họ đang cùng
nhau kiến tạo nên thế giới mà mình đang sống.
4- Thiền Định Như Một Hệ Sinh
Thái Của Sự Tri Nhận
Trong khuôn khổ tư tưởng này, thiền định không phải là sự
rút lui khỏi thế giới, mà là sự tinh luyện cách thức ta dự phần vào thế giới ấy.
Người hành thiền không hề bỏ lại thực tại ở phía sau. Một cách mô tả chân thật
hơn sẽ nói rằng thiền định hé lộ cách thực tại đang được khâu nối lại với nhau
bởi thói quen, sự phản ứng và sự phóng chiếu ngay trong từng khoảnh khắc hiện tại.
Đây chính là một lý do khiến việc thực hành Phật giáo
luôn nhấn mạnh vào sự vun bồi sati, tức chánh niệm hay sự ghi nhớ tỉnh
thức. Sự tự nhận thức giúp nắm bắt mọi thứ từ rất sớm trước khi chúng xoáy sâu
vào vòng luẩn quẩn. Nó nhận ra những dấu hiệu đầu tiên: sự căng thẳng trong cơ
thể, sự thôi thúc muốn phản ứng lại, hay lực kéo của sự xao lãng. Thay vì đè
nén những xung lực này, sự tự nhận thức chỉ đơn giản là nhìn thấy chúng một cách
sáng rõ. Và ngay trong cái thấy ấy, bạn không còn bị chúng điều khiển một cách
tự động nữa.
Từ sự thấu hiểu bầu không khí nội tâm của chính mình như
vậy, một dạng rung động khác sẽ nảy sinh. Bạn trở nên vững vàng hơn. Bạn biết dừng
lại một nhịp trước khi cất lời, để những gì nói ra mang nhiều chủ ý và cân nhắc
hơn. Lòng từ bi không còn là thứ bạn cố gắng trình diễn ra bên ngoài, mà trở
thành cách thức tự nhiên để bạn tương giao với người khác. Với nền tảng vững
chãi ấy, bạn có thể bước qua những tình huống căng thẳng mà không làm chúng trở
nên tồi tệ hơn. Trong một thế giới bị chi phối bởi những phản ứng liên miên
không dứt, chỉ riêng điều đó thôi cũng đã mang một sức mạnh lớn lao.
Lý tưởng Bồ Tát còn mở rộng điều này xa hơn nữa. Sự giác
ngộ không được tìm cầu chỉ cho riêng sự thanh thản cá nhân. Trí tuệ nở hoa
thành sự phụng sự bởi ảo tưởng về một sự giải thoát riêng rẽ rốt cuộc rồi cũng
sẽ tan biến. Sự bình yên của riêng một người không thể nào trọn vẹn giữa một thế
giới đang bốc cháy. Song, thế giới này cũng chẳng thể được phụng sự bởi những
tâm trí bị thiêu đốt bởi cơn thịnh nộ, tính hư vinh hay nỗi tuyệt vọng. Vì thế,
vị Bồ Tát hành động trên cả hai phương diện cùng một lúc: thanh lọc nội tâm và
đáp lời thế giới bên ngoài.
5- Sự Đồng Điệu Chung Của Nhân
Loại
Một tương lai tốt đẹp hơn sẽ không đến từ việc chỉ tu dưỡng
nội tâm hay chỉ dấn thân hành động xã hội, mà đến từ việc gìn giữ cả hai điều
đó song hành cùng nhau. Nếu thiếu đi sự rèn luyện bên trong, sự thôi thúc về mặt
đạo đức rất dễ trở nên phản ứng thái quá và khắc nghiệt, vô tình tái tạo lại
chính những tổn hại mà nó đang ra sức chống lại. Ngược lại, nếu thiếu đi sự gắn
kết với thế giới, việc thực hành hướng nội có nguy cơ biến thành một chốn ẩn
náu riêng tư trong khi nỗi khổ đau thực tế vẫn tiếp diễn không ngừng. Điều cần
thiết lúc này là một sự cân bằng vững vàng hơn: khả năng nhìn thấu sáng rõ,
hành động kiên định và giữ mình vững chãi mà không rơi vào sự thờ ơ hay cơn thịnh
nộ.
Sự thực hành Phật giáo chỉ ra con đường Trung đạo này.
Giáo lý ấy gợi mở rằng chúng ta có thể đối mặt với sự bất công mà không để bản
thân bị nó nuốt chửng, và có thể quan tâm sâu sắc mà không đánh mất sự điềm
tĩnh. Phẩm chất của đời sống nội tâm không hề tách rời khỏi thế giới mà chúng
ta đang góp phần kiến tạo; chính nó định hình cách chúng ta cất lời, hành động
và đáp lời cuộc sống. Có những cách hiện hữu làm gia tăng nỗi sợ hãi, sự chia rẽ
và lòng thù địch. Ngược lại, có những cách hiện hữu âm thầm khôi phục lại phẩm
giá, sự chừng mực và niềm tin. Những ảnh hưởng nhỏ bé, thường vô hình ấy cứ thế
tích tụ lại, tạo thành bầu không khí chung mà tất cả chúng ta đang cùng hít thở
và sống trong đó.
Đây chính là lời mời gọi rộng mở hơn được gửi gắm xuyên
suốt các hoạt động của Quỹ Pure Land (Pure Land Foundation) của tôi: hãy nhìn
nhận đời sống nội tâm không phải như một thứ gì đó tách biệt khỏi thế giới, mà
như một trong những điều kiện mà thông qua đó thế giới này không ngừng được định
hình.
Vậy nên, sự thay đổi thật sự không được thúc đẩy chỉ bởi
những ý tưởng, mà bởi những chuyển dịch trong cách chúng ta trải nghiệm và
tương giao với nhau. Mỗi khoảnh khắc tỉnh thức đều ngắt quãng sự phản ứng tự động.
Mỗi hành động từ bi đều làm thay đổi sắc thái của trường năng lượng chung.
Chúng ta đang không ngừng dự phần vào việc kiến tạo nên thế giới này, dù ta có
nhận ra điều đó hay không. Câu hỏi thật sự không phải là làm thế nào để trốn chạy
hay kiểm soát thế giới ấy, mà là làm thế nào để sống trong đó với đủ sự sáng rõ
và ân cần, sao cho người khác bớt cảm thấy nặng nề trước sự hiện diện của ta,
và thay vào đó, có thể dễ thở hơn./.
